Tứ thư  

Tứ thư là bốn quyển sách quan trọng của Nho giáo, gồm:

• Đại Học,
• Trung Dung,
• Luận Ngữ,
• Mạnh Tử.

Bốn bộ sách nầy được các môn đệ của Khổng môn biên soạn sau khi Đức Khổng Tử mất.

Thường nói: Tứ thư và Ngũ kinh.

Ngũ kinh là năm quyển kinh quan trọng của Nho giáo: Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ, Kinh Dịch và Kinh Xuân Thu.

Tứ thư và Ngũ kinh hợp lại là 9 bộ sách cốt yếu của Nho giáo, giống như Tam Tạng Kinh của Phật giáo. Các sách nầy vừa là kinh điển của Nho giáo, vừa là những tác phẩm văn chương tối cổ của Trung hoa.

Sự học của Nho giáo có nhiều lý tưởng cao siêu, nhưng có thể nói một cách vắn tắt là cái học chú trọng ở luân thường đạo lý, sự học chủ trương biến hóa tùy thời, vụ sự thực tế nên không bàn đến những cái viễn vông ngoài sự sinh hoạt của con người nơi trần thế.

Muốn biết những điều dạy về sự học ấy ra sao, chúng ta phải xem bộ Tứ thư, mà các môn đồ cửa Khổng đã để hết tâm trí vào đó.

Sách Đại Học dùng để dạy cho học sinh từ 15 tuổi trở lên, khi bước vào bậc đại học, dạy cho biết cách ở đời để lớn lên ra gánh vác việc nước.

Theo các Nho gia, sách Đại Học do Tăng Tử làm ra để diễn giải các lời nói của Đức Khổng Tử. Nội dung gồm 2 phần:

1. Phần đầu có một thiên gọi là Kinh, chép lại các lời nói của Đức Khổng Tử.

2. Phần sau là lời giảng giải của Tăng Tử, gọi là Truyện, gồm 9 thiên.

Mục đích và tôn chỉ của sách nầy là nói về cái đạo của người quân tử, trước hết là phải sửa cái đức của mình cho sáng tỏ để mọi người noi theo, làm sao cho đến chỗ chí thiện. Muốn được vậy, phải sử dụng Bát điều mục: cách vật, trí tri, thành ý, chánh tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.

Cái gốc của đạo người quân tử là sự Tu thân. Cho nên trong sách Đại Học có câu: "Tự thiên tử dĩ chí ư thứ nhân, nhứt thị giai dĩ tu thân vi bổn." Nghĩa là: từ vua cho đến thường dân, ai ai cũng đều lấy sự sửa mình làm gốc.

Sách Trung Dung do ông Tử Tư làm ra. Tử Tư là học trò của Tăng Sâm và là cháu nội của Đức Khổng Tử, thọ được cái học tâm truyền của Tăng Tử.

Trong sách Trung Dung, Tử Tư dẫn những lời của Đức Khổng Tử nói về đạo Trung Dung, tức là nói về cách giữ cho ý nghĩ và việc làm luôn luôn ở mức trung hòa, không thái quá không bất cập, và phải cố gắng ở đời theo nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, cho thành người quân tử, để cuối cùng thành Thánh nhân.

Sách Trung Dung chia làm hai phần:

1. Phần 1: từ chương 1 đến chương 20, là phần chánh, gồm những lời của Đức Khổng Tử dạy các học trò về đạo lý Trung Dung, phải làm sao cho tâm được: tồn, dưỡng, tĩnh, sát; mức ở được gồm đủ: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín cho hòa với muôn vật, hợp với lòng Trời để thành người tài giỏi.

2. Phần 2: từ chương 21 đến chương 33, là phần phụ, gồm những ý kiến của Tử Tư giảng giải thêm cho rõ ràng ý nghĩa và giá trị của hai chữ Trung Dung.

Cả hai quyển sách Đại Học và Trung Dung trên đây, nguyên khi trước là những thiên trong Kinh Lễ Ký, sau các Nho gia đời Tống tách riêng ra làm hai quyển để hợp với sách Luận Ngữ và Mạnh Tử thành bộ Tứ thư. (Xem thêm chữ Trung Dung)

Luận Ngữ là sách sưu tập ghi chép lại những lời dạy của Đức Khổng Tử và những lời nói của người đương thời.

Sách Luận Ngữ gồm 20 thiên, mỗi thiên đều lấy chữ đầu mà đặt tên, và các thiên không có liện hệ với nhau.

Đọc sách nầy, người ta hiểu được phẩm cách và tánh tình của Đức Khổng Tử, nhất là về giáo dục, Ngài tỏ ra là người thấu hiểu tâm lý của từng học trò, khéo đem lời giảng dạy thích hợp với từng trình độ, từng hoàn cảnh của mỗi người. Như có khi cùng một câu hỏi mà Ngài trả lời cho mỗi người một cách.

Trình Y Xuyên, một nhà Nho đời Tống nói: "Có người đọc xong Luận Ngữ mà không thấy gì cả, có người đọc xong lại thấy thích thú một vài câu, có người đọc xong thì rất thích thú đến độ múa tay múa chân mà không hay biết."

Bởi vậy, khi đọc Luận Ngữ, phải đọc chậm rãi, suy nghĩ tường tận, càng suy nghĩ càng phát hiện được nhiều điều hay.

Trình Y Xuyên lại nói:

"Ai đọc xong Luận Ngữ mà vẫn còn những tánh nết như trước khi chưa đọc thì người ấy chưa hiểu được sách Luận Ngữ vậy."

Tóm tắt, sách Luận Ngữ dạy cho biết cái đạo của người quân tử một cách thực tiễn, mô tả tánh tình đức độ của Đức Khổng Tử để làm mẫu mực cho người đời sau noi theo.

Sách Mạnh Tử là bộ sách làm ra bởi Mạnh Tử và các môn đệ của Ngài như: Nhạc Chính Khắc, Công Tôn Sửu, Vạn Chương, ghi chép lại những điều đối đáp của Mạnh Tử với các vua chư hầu, giữa Mạnh Tử và các môn đệ, cùng với những lời phê bình của Mạnh Tử về các học thuyết khác như: học thuyết của Mặc Địch, Dương Chu.

Sách Mạnh Tử gồm 7 thiên, chia làm 2 phần: phần Tâm học và phần Chánh trị học.

1. Tâm học: Mạnh Tử cho rằng mỗi người đều có Tánh thiện do Trời phú cho. Sự giáo dục phải lấy Tánh thiện đó làm căn bản, giữ cho nó không mờ tối, trau giồi nó cho phát triển để thành người lương thiện.

Tâm là cái thần minh của Trời ban cho người. Như vậy, tâm của ta với tâm của Trời đều cùng một thể.

Học là để giữ cái Tâm, nuôi cái Tánh, biết rõ lẽ Trời mà theo chánh mệnh.

Nhân và nghĩa vốn có sẵn trong lương tâm của người. Chỉ vì ta đắm đuối vào vòng vật dục nên lương tâm bị mờ tối, thành ra bỏ mất nhân nghĩa.

Mạnh Tử đề cập đến khí Hạo nhiên, cho rằng nó là cái tinh thần của người đã hợp nhứt với Trời.

Phần Tâm học của Mạnh Tử rất sâu xa, khiến học giả dù ở địa vị hay cảnh ngộ nào cũng giữ được phẩm giá tôn quí.

2. Chánh trị học: Mạnh Tử chủ trương: Dân vi quí, xã tắc thứ chi, quân vi khinh. Đây là một tư tưởng rất mới và rất táo bạo trong thời quân chủ chuyên chế đang thạnh hành.

Mạnh Tử nhìn nhận chế độ quân chủ, nhưng ông vua không được quyền lấy dân chúng làm của riêng mình. Phải duy dân và vì dân. Muốn vậy, phải có luật pháp công bằng, dầu vua hay quan cũng không được vượt ra ngoài pháp luật đó.

Người trị dân trị nước phải chăm lo việc dân việc nước, làm cho đời sống của dân được sung túc, rồi phải lo giáo dục dân để hiểu rõ luật pháp mà tuân theo, lấy nhân nghĩa làm căn bản để thi hành.

Chủ trương về chánh trị của Mạnh Tử thật vô cùng mới mẻ và táo bạo, nhưng rất hợp lý, làm cho những người chủ trương quân chủ thời đó không thể nào bắt bẻ được. Phải chăng đây là lý thuyết khởi đầu để hình thành chế độ quân chủ lập hiến sau nầy.

Tóm lại, bộ sách Mạnh Tử rất có giá trị. Phần Tâm học trong sách nầy là đỉnh cao nhứt trong học thuyết Nho giáo.

Nho gia Trần Y Xuyên đời Tống nói: "Kẻ đi học nên lấy hai quyển sách: Luận Ngữ và Mạnh Tử làm cốt. Đã học được hai bộ sách nầy rồi thì không cần học Ngũ Kinh cũng rõ thông được cái đạo của Thánh hiền."

Tổng kết:

Bộ sách Tứ Thư của Nho giáo ra đời cách nay hơn hai ngàn năm, đã trải qua bao lần sóng gió theo những giai đoạn thăng trầm của lịch sử Trung hoa.

Lần thì bị bạo chúa Tần Thủy Hoàng đốt sách chôn học trò, lần thì bị tiêu tan trong các cuộc nội chiến triền miên của Trung quốc. Do đó, không thể tránh được nạn tam sao thất bổn. Đến đời nhà Tống, bộ sách nầy mới được các danh Nho tu chỉnh.

Trước nhứt là hai anh em họ Trình: Trình Hạo (1032-1085) và Trình Di (1033-1107) hiệu là Y Xuyên, hai anh em nghiên cứu, soạn tập và chú giải Tứ Thư và Ngũ Kinh. Sau đó lại có ông Chu Hy (1130-1200) hiệu là Hối Am, bổ cứu và sắp đặt thành chương cú cho có thứ tự phân minh.

Ngày nay, có những bản sách Tứ Thư và Ngũ Kinh là do công lao của hai anh em Trình Hạo - Trình Di, và của Chu Hy thời nhà Tống.